Tên tiếng Anh các nhân vật Tam Quốc không phải là tên được dịch nghĩa, mà là tên tiếng Trung viết bằng chữ Latin theo hệ bính âm (pinyin): Lưu Bị là Liu Bei, Tào Tháo là Cao Cao, Tôn Quyền là Sun Quan, Gia Cát Lượng là Zhuge Liang, Quan Vũ là Guan Yu. Người Việt đọc các tên này theo âm Hán Việt, còn sách, phim và game quốc tế dùng âm tiếng Phổ thông, nên hai cách gọi nghe rất khác nhau dù cùng chỉ một người.
Bài viết giải thích vì sao có sự khác biệt đó, cách đọc bính âm cho đúng, và tổng hợp bảng đối chiếu gần 50 nhân vật, tên tự, quốc gia, sự kiện nổi tiếng trong Tam Quốc Diễn Nghĩa – tiếng Anh là Romance of the Three Kingdoms, tiểu thuyết của La Quán Trung (Luo Guanzhong).
Vì sao tên Tam Quốc trong tiếng Anh nghe lạ với người Việt?
Mỗi chữ Hán trong tên nhân vật có hai cách đọc mà người Việt hay gặp:
- Âm Hán Việt: cách ông cha ta đọc chữ Hán từ hàng nghìn năm nay, ví dụ 劉備 đọc là Lưu Bị.
- Âm tiếng Phổ thông (Quan thoại): cách người Trung Quốc hiện đại đọc, được ghi lại bằng bính âm là Liú Bèi. Khi vào tiếng Anh, dấu thanh thường bị lược bỏ, còn lại Liu Bei.
Tiếng Anh không có âm Hán Việt, nên khi phiên dịch sách, làm phim hay game, người ta lấy cách đọc tiếng Phổ thông. Đó là lý do Tào Tháo thành Cao Cao – trông như hai chữ giống hệt nhau, nhưng thực ra là 曹操 với hai thanh điệu khác nhau (Cáo Cāo).
Thứ tự tên vẫn giữ kiểu phương Đông
Khác với tên tiếng Anh thông thường (tên trước, họ sau – xem thêm bài first name là gì), tên nhân vật lịch sử Trung Hoa trong tiếng Anh vẫn giữ họ đứng trước: Liu là họ Lưu, Bei là tên Bị. Gia Cát (Zhuge) là họ kép, nên Zhuge Liang được viết liền thành một khối, không tách thành “Zhu Ge”.
Nếu bạn đang tìm thêm lựa chọn, danh sách tên cho nam và nữ trên trang chủ được chia theo giới tính và độ phổ biến.
Bảng tên tiếng Anh các nhân vật nước Thục (Shu)
Nước Thục – tiếng Anh thường gọi là Shu hoặc Shu Han – gắn với Lưu Bị và các tướng trung thành.
| Tên Hán Việt | Tên tiếng Anh (bính âm) | Cách đọc gần đúng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lưu Bị | Liu Bei | “liêu bây” | Tên tự Huyền Đức – Xuande |
| Quan Vũ | Guan Yu | “quan duy” | Tên tự Vân Trường – Yunchang |
| Trương Phi | Zhang Fei | “trang phây” | Tên tự Dực Đức – Yide |
| Gia Cát Lượng | Zhuge Liang | “chu-cưa liêng” | Tên tự Khổng Minh – Kongming |
| Triệu Vân | Zhao Yun | “chao duyn” | Tên tự Tử Long – Zilong |
| Mã Siêu | Ma Chao | “ma chao” | Một trong Ngũ hổ tướng |
| Hoàng Trung | Huang Zhong | “hoang chung” | Lão tướng nổi tiếng |
| Bàng Thống | Pang Tong | “pang thung” | Biệt hiệu Phượng Sồ |
| Khương Duy | Jiang Wei | “chiang uây” | Học trò của Gia Cát Lượng |
| Ngụy Diên | Wei Yan | “uây dien” | Tướng nước Thục |
| Lưu Thiện | Liu Shan | “liêu san” | Con trai Lưu Bị, tên lúc nhỏ A Đẩu |
| Quan Bình | Guan Ping | “quan pinh” | Con nuôi/con trai Quan Vũ |
| Hoàng Nguyệt Anh | Huang Yueying | “hoang duê-inh” | Vợ Gia Cát Lượng (theo dân gian) |
Biệt hiệu của Gia Cát Lượng là Ngọa Long, sách tiếng Anh thường dịch là Sleeping Dragon (rồng nằm), còn Bàng Thống là Young Phoenix (phượng non). Đây là một trong số ít trường hợp tiếng Anh dịch nghĩa thay vì phiên âm.
Tên tiếng Anh các nhân vật nước Ngụy (Wei)
| Tên Hán Việt | Tên tiếng Anh | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tào Tháo | Cao Cao | Tên tự Mạnh Đức – Mengde |
| Tào Phi | Cao Pi | Con trai Tào Tháo |
| Tào Thực | Cao Zhi | Nổi tiếng về thơ |
| Tư Mã Ý | Sima Yi | Tên tự Trọng Đạt – Zhongda |
| Hạ Hầu Đôn | Xiahou Dun | Họ kép Hạ Hầu – Xiahou |
| Hạ Hầu Uyên | Xiahou Yuan | Tướng nước Ngụy |
| Trương Liêu | Zhang Liao | Danh tướng nước Ngụy |
| Hứa Chử | Xu Chu | Cận vệ của Tào Tháo |
| Điển Vi | Dian Wei | Cận vệ của Tào Tháo |
| Từ Hoảng | Xu Huang | Tướng nước Ngụy |
| Trương Cáp | Zhang He | Tướng nước Ngụy |
| Quách Gia | Guo Jia | Mưu sĩ |
| Tuân Úc | Xun Yu | Mưu sĩ |
| Chân Cơ | Zhen Ji | Phu nhân Tào Phi |
Chữ X trong bính âm đọc gần như “x” nhẹ của tiếng Việt (gần “s-i”), không đọc là “ích-xờ” như tiếng Anh: Xiahou Dun ≈ “xi-a-hâu tuân”, Xu Chu ≈ “xuy chu”.
Tên tiếng Anh các nhân vật nước Ngô (Wu)
| Tên Hán Việt | Tên tiếng Anh | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tôn Kiên | Sun Jian | Cha của Tôn Sách, Tôn Quyền |
| Tôn Sách | Sun Ce | Anh của Tôn Quyền |
| Tôn Quyền | Sun Quan | Tên tự Trọng Mưu – Zhongmou |
| Chu Du | Zhou Yu | Tên tự Công Cẩn – Gongjin |
| Lỗ Túc | Lu Su | Mưu sĩ |
| Lã Mông (Lữ Mông) | Lü Meng (thường viết Lu Meng) | Tên tự Tử Minh – Ziming |
| Lục Tốn | Lu Xun | Đô đốc nước Ngô |
| Cam Ninh | Gan Ning | Tướng nước Ngô |
| Hoàng Cái | Huang Gai | Gắn với trận Xích Bích |
| Thái Sử Từ | Taishi Ci | Họ kép Thái Sử – Taishi |
| Tôn Thượng Hương | Sun Shangxiang | Em gái Tôn Quyền |
| Đại Kiều | Da Qiao | Chị trong hai chị em họ Kiều |
| Tiểu Kiều | Xiao Qiao | Em, phu nhân Chu Du |
Các nhân vật khác: Lữ Bố, Điêu Thuyền, Đổng Trác…
| Tên Hán Việt | Tên tiếng Anh | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lữ Bố | Lü Bu (thường viết Lu Bu) | Tên tự Phụng Tiên – Fengxian |
| Điêu Thuyền | Diaochan | Một trong “tứ đại mỹ nhân” trong văn học |
| Đổng Trác | Dong Zhuo | Quyền thần cuối thời Hán |
| Viên Thiệu | Yuan Shao | Chư hầu phương Bắc |
| Viên Thuật | Yuan Shu | Em họ Viên Thiệu |
| Lưu Biểu | Liu Biao | Chư hầu đất Kinh Châu |
| Hoa Đà | Hua Tuo | Danh y |
| Hiến Đế | Emperor Xian of Han | Hoàng đế cuối cùng nhà Đông Hán |
Quốc gia, địa danh và sự kiện Tam Quốc trong tiếng Anh
| Tiếng Việt | Tiếng Anh |
|---|---|
| Tam Quốc | Three Kingdoms |
| Tam Quốc Diễn Nghĩa | Romance of the Three Kingdoms |
| Nước Ngụy / Thục / Ngô | Wei / Shu (Shu Han) / Wu |
| Nhà Hán | Han dynasty |
| Kết nghĩa vườn đào | Oath of the Peach Garden |
| Tam cố thảo lư (ba lần đến lều cỏ) | Three visits to the thatched cottage |
| Trận Xích Bích | Battle of Red Cliffs (Battle of Chibi) |
| Trận Quan Độ | Battle of Guandu |
| Ngựa Xích Thố | Red Hare |
| Thanh Long Yển Nguyệt Đao | Green Dragon Crescent Blade |
Bộ phim điện ảnh về trận Xích Bích của đạo diễn Ngô Vũ Sâm cũng mang tên tiếng Anh là Red Cliff, nên đây là cụm từ khá quen thuộc với khán giả quốc tế.
Cách đọc bính âm cho đúng: những chữ cái dễ đọc sai
Nếu đọc tên Tam Quốc theo kiểu tiếng Anh, người bản xứ Trung Quốc sẽ khó nhận ra. Một vài quy tắc đơn giản giúp bạn đọc gần chuẩn hơn:
- Zh đọc gần “tr” (uốn lưỡi): Zhang ≈ “trang”, Zhao ≈ “trao”. Người Việt đọc “ch” cũng tạm chấp nhận được.
- Q đọc gần “ch” bật hơi: Qiao ≈ “chiao”, Quan ≈ “chuyen”.
- X đọc gần “x/s” nhẹ: Xun ≈ “xuyn”, Xiao ≈ “xiao”.
- C đọc gần “ts” bật hơi: Cao ≈ “tsao”, Ce ≈ “tsưa”. Vì thế Cao Cao không đọc là “cao cao”.
- J đọc gần “ch” nhẹ: Jiang ≈ “chiang”, Jian ≈ “chien”.
- ü (u có hai chấm) đọc như “uy” tròn môi; trong tiếng Anh thường viết thành u hoặc yu, nên Lü Bu thành Lu Bu.
Bạn có thể tham khảo thêm cách ghi âm và đọc ký hiệu trong bài phiên âm tiếng Anh để so sánh với cách đọc bính âm.
Cách viết cũ Wade–Giles
Sách tiếng Anh xuất bản trước thập niên 1980 thường dùng hệ Wade–Giles, nên bạn có thể gặp các dạng như Liu Pei (Lưu Bị), Ts’ao Ts’ao (Tào Tháo), Chu-ko Liang (Gia Cát Lượng), Kuan Yü (Quan Vũ), Chang Fei (Trương Phi). Đây vẫn là cùng một nhân vật, chỉ khác cách ghi âm. Ngày nay bính âm là chuẩn phổ biến nhất.
Tên tự và biệt hiệu: vì sao một nhân vật có nhiều tên?
Người Trung Hoa thời xưa ngoài tên chính (danh) còn có tên tự – tiếng Anh gọi là courtesy name – dùng khi xưng hô lịch sự. Vì vậy trong game và sách tiếng Anh, Triệu Vân có lúc là Zhao Yun, có lúc là Zhao Zilong; Gia Cát Lượng có lúc là Zhuge Kongming. Khi tìm kiếm tài liệu tiếng Anh, hãy thử cả tên chính lẫn tên tự để không bỏ sót.
Có nên dùng tên nhân vật Tam Quốc làm tên tiếng Anh, tên game?
Nhiều game thủ thích đặt nickname theo nhân vật Tam Quốc như ZhaoYun, Kongming, SleepingDragon. Đây là lựa chọn có chất riêng, dễ gợi hình ảnh trung nghĩa, mưu trí. Một vài lưu ý nhỏ:
- Tên bính âm như Cao Cao, Guan Yu ngắn, dễ trùng; bạn có thể kết hợp tên tự hoặc biệt hiệu (ví dụ Zilong, Yunchang) để độc đáo hơn.
- Đây là tên tiếng Trung viết bằng chữ Latin, không phải tên tiếng Anh thông thường; nếu cần tên giao tiếp hằng ngày, hãy chọn một tên Anh thực thụ có nghĩa tương đồng (ví dụ người thích hình ảnh Triệu Vân trung dũng có thể chọn Leo, Victor).
- Tránh ghép với từ ngữ thô tục hoặc xúc phạm khi đặt tên trong game cộng đồng.
Nếu bạn cần thêm ý tưởng tên nhân vật cho game, xem bộ sưu tập tên nhân vật game tiếng Anh cho nam hoặc tên game Liên Quân tiếng Anh. Còn nếu muốn chuyển chính tên thật của mình, công cụ dịch tên tiếng Việt sang tiếng Anh sẽ gợi ý theo nghĩa Hán Việt.
Mẹo nhớ nhanh tên tiếng Anh nhân vật Tam Quốc
- Nhóm theo “họ”: Liu (Lưu Bị, Lưu Thiện, Lưu Biểu), Cao (Tào Tháo, Tào Phi, Tào Thực), Sun (Tôn Kiên, Tôn Sách, Tôn Quyền), Zhang (Trương Phi, Trương Liêu, Trương Cáp).
- Nhớ cặp âm tương ứng hay gặp: Hán Việt “Tr/Ch” thường ứng với Zh (Trương – Zhang, Chu – Zhou), “Qu” thường ứng với Gu (Quan – Guan, Quách – Guo).
- Họ kép luôn viết liền: Zhuge, Sima, Xiahou, Taishi.
